Phân biệt Chikungunya, Zika và sốt vàng da: ai có nguy cơ và cách tự bảo vệ

Vì sao người Việt cần quan tâm hơn đến bệnh do muỗi truyền?

Ở Việt Nam, mọi người đã quen với khái niệm "sốt xuất huyết" mỗi mùa mưa. Tuy nhiên, cùng với biến đổi khí hậu, giao lưu đi lại nhiều hơn và du lịch nước ngoài, các bệnh do muỗi truyền khác như Chikungunya, Zika và sốt vàng da cũng trở nên đáng chú ý.

Không chỉ người sống tại vùng nông thôn, vùng nhiều ao tù nước đọng mới có nguy cơ. Người Việt đi du lịch, lao động hay du học tại châu Phi, Nam Mỹ hoặc các nước trong khu vực cũng có thể tiếp xúc với các bệnh này. Nắm rõ điểm giống và khác nhau giữa ba bệnh sẽ giúp chúng ta chủ động phòng bệnh cho bản thân và gia đình.

Chikungunya, Zika và sốt vàng da: giống và khác nhau thế nào?

Chikungunya: sốt đau khớp dễ nhầm với sốt xuất huyết

Chikungunya được truyền qua muỗi Aedes, triệu chứng rất giống sốt xuất huyết: sốt cao đột ngột, đau đầu, đau cơ, phát ban. Điểm khác là đau khớp rất dữ dội, nhiều người đi lại khó khăn, đặc biệt ở cổ chân, cổ tay, ngón tay.

Đa số bệnh nhân khỏi sau vài tuần nhưng một số trường hợp vẫn còn đau khớp kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng đến công việc và sinh hoạt – nhất là người lao động tay chân, người cao tuổi.

Điều trị chủ yếu là nghỉ ngơi, uống nhiều nước và dùng thuốc hạ sốt theo chỉ định. Không nên tự ý dùng thuốc giảm đau chống viêm có nguy cơ gây chảy máu khi chưa loại trừ sốt xuất huyết.

Zika: nhẹ với người lớn, nặng với thai nhi

Virus Zika cũng do muỗi Aedes truyền, ngoài ra còn có thể lây qua đường tình dục. Phần lớn người nhiễm không có triệu chứng. Khi có, thường chỉ sốt nhẹ, mẩn đỏ, nhức mỏi toàn thân, mắt đỏ.

Nguy hiểm nằm ở phụ nữ mang thai: Zika có thể gây hội chứng Zika bẩm sinh với đầu nhỏ (vi đầu), tổn thương não, mắt và nhiều dị tật khác. Một số trường hợp người lớn mắc Zika có thể bị hội chứng Guillain-Barré gây yếu liệt tay chân.

Hiện chưa có vắc xin Zika. Phòng bệnh chủ yếu là chống muỗi đốt và quan hệ tình dục an toàn trong và sau khi đi từ vùng có dịch. Phụ nữ đang mang thai hoặc chuẩn bị mang thai nên tránh đi đến vùng đang lưu hành Zika nếu không thật cần thiết.

Sốt vàng da: chưa có ở Việt Nam nhưng quan trọng trước khi xuất ngoại

Sốt vàng da hiện không lưu hành tại Việt Nam nhưng là bệnh đặc hữu ở nhiều nước châu Phi và Nam Mỹ. Người Việt đi du lịch châu Phi, công tác tại rừng Amazon hay làm việc trong các dự án quốc tế có thể đối mặt với nguy cơ này.

Bệnh khởi phát với sốt, ớn lạnh, đau đầu, đau lưng, buồn nôn. Một số bệnh nhân sau đó chuyển sang giai đoạn nặng với vàng da, xuất huyết, suy gan, suy thận và có nguy cơ tử vong cao.

May mắn là đã có vắc xin sốt vàng da rất hiệu quả. Thường chỉ cần tiêm một mũi là có miễn dịch lâu dài, và nhiều nước yêu cầu giấy chứng nhận tiêm vắc xin khi nhập cảnh.

Những ai là nhóm nguy cơ trong bối cảnh Việt Nam?

Một số nhóm cần đặc biệt chú ý đến bệnh do muỗi truyền:

• Phụ nữ mang thai hoặc chuẩn bị mang thai
• Trẻ nhỏ sống ở khu vực có nhiều muỗi, nhà gần ao hồ, kênh rạch
• Người cao tuổi, người có bệnh mạn tính như tim mạch, đái tháo đường, bệnh gan
• Người lao động ngoài trời: nông dân, công nhân xây dựng, ngư dân
• Người Việt đi làm việc, du lịch, học tập tại châu Phi, Nam Mỹ hoặc vùng sâu vùng xa nhiệt đới

Cách phòng muỗi đốt phù hợp với thói quen người Việt

Phòng bệnh hiệu quả nhất là không để muỗi đốt. Có thể kết hợp biện pháp y học hiện đại với kinh nghiệm dân gian một cách hợp lý.

Sử dụng thuốc chống muỗi đúng cách

• Nên chọn sản phẩm chống muỗi (kem, xịt) có hoạt chất được khuyến cáo như DEET, icaridin khi đi ra ngoài, đặc biệt buổi sáng sớm và chiều tối.
• Thoa lại theo hướng dẫn trên bao bì, nhất là khi ra mồ hôi nhiều.
• Đối với trẻ nhỏ, nên chọn sản phẩm dành riêng cho trẻ em.
• Bôi kem chống nắng trước, sau đó mới bôi thuốc chống muỗi.

Giữ nhà cửa, khu phố không còn ổ muỗi

• Đậy kín dụng cụ chứa nước, lật úp chai lọ, lốp xe cũ, thùng xốp trong và quanh nhà.
• Thay nước bình hoa, chậu cảnh thường xuyên, không để nước đọng lâu ngày.
• Phối hợp với tổ dân phố, trạm y tế khi có chiến dịch phun hóa chất diệt muỗi.
• Ngủ màn, đặc biệt là trẻ nhỏ và người già.

Chuẩn bị trước khi người Việt đi xa

Trước khi đi công tác, du lịch dài ngày đến châu Phi, Nam Mỹ hoặc vùng nhiệt đới khác:

• Đến cơ sở tiêm chủng hoặc phòng khám du lịch để được tư vấn về vắc xin sốt vàng da và các vắc xin cần thiết khác.
• Đặt lịch tiêm ít nhất 4–6 tuần trước ngày đi để cơ thể kịp tạo miễn dịch.
• Giữ gìn sổ tiêm chủng quốc tế cẩn thận vì có thể phải xuất trình tại cửa khẩu.
• Tìm hiểu kỹ về bảo hiểm du lịch, đặc biệt phần chi trả điều trị bệnh truyền nhiễm.

Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Nên đến cơ sở y tế nếu có các dấu hiệu sau trong mùa mưa hoặc sau khi trở về từ vùng có dịch:

• Sốt cao, đau đầu, đau cơ khớp nhiều, mệt lả.
• Xuất hiện ban đỏ trên da, chấm xuất huyết, chảy máu chân răng.
• Mắt vàng, da vàng, nôn ói nhiều.
• Phụ nữ mang thai nghi ngờ từng bị muỗi đốt ở vùng có Zika hoặc có triệu chứng nghi ngờ.

Tài liệu tham khảo đáng tin cậy

• Tài liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về Chikungunya, Zika và sốt vàng da.
• Hướng dẫn của CDC (Mỹ) về y tế du lịch và bệnh do muỗi truyền.
• Các nghiên cứu khoa học gần đây về muỗi và bệnh do muỗi truyền tại Việt Nam.
• Hướng dẫn phòng chống sốt xuất huyết và bệnh do muỗi truyền của Bộ Y tế Việt Nam.