Hiểu đúng về bệnh sốt rét: kiểu sốt, dấu hiệu nguy hiểm, chẩn đoán và điều trị

Vì sao sốt rét vẫn quan trọng ở Việt Nam?

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã giảm rất mạnh số ca sốt rét. Phần lớn tỉnh, thành không còn ghi nhận ca bệnh tại chỗ, nhưng nguy cơ vẫn tập trung tại các vùng rừng núi, khu vực biên giới và vùng dân tộc thiểu số.

Người đi rừng, làm nương rẫy, ngủ lại trong lán trại, người lao động di cư qua lại biên giới, và một số cộng đồng dân tộc thiểu số vẫn có nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Vì vậy việc nhận biết sớm triệu chứng, kiểu sốt và sử dụng dịch vụ y tế miễn phí là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe gia đình.

Kiểu sốt điển hình trong bệnh sốt rét

Sau khi bị muỗi Anopheles mang ký sinh trùng sốt rét đốt, có thể mất nhiều ngày mới xuất hiện triệu chứng. Lúc đầu, bệnh thường giống cảm cúm nên dễ bị bỏ qua hoặc tự mua thuốc uống.

Triệu chứng khởi phát cần chú ý

Sốt, rét run, vã mồ hôi, nhất là về đêm
Đau đầu, đau mỏi cơ, mệt nhiều
Buồn nôn, nôn, có thể tiêu chảy
Cảm giác "mệt rã rời", làm việc nhẹ cũng thấy đuối sức

Nếu trong 1–2 tháng gần đây bạn có đi rừng, ngủ lán, làm rẫy, đi khai thác gỗ, đào vàng, hoặc đi làm thuê tại vùng sốt rét lưu hành trong và ngoài nước, những triệu chứng trên phải nghĩ ngay đến sốt rét.

Cơn sốt từng cơn – đặc điểm thường gặp

Nhiều trường hợp sốt rét sẽ sốt theo từng cơn vì ký sinh trùng phá hủy nhiều hồng cầu cùng lúc. Trong một cơn, người bệnh thường trải qua 3 giai đoạn:

Giai đoạn rét: rét run, nổi da gà, run lập cập dù đắp chăn dày.
Giai đoạn nóng: sốt cao, da nóng, đau đầu, đau cơ, buồn nôn.
Giai đoạn vã mồ hôi: nhiệt độ giảm nhanh, mồ hôi ra rất nhiều, người mệt lả.

Một số loại ký sinh trùng có thể gây sốt cách 2 ngày hoặc 3 ngày, nhưng trong sốt rét ác tính cơn sốt thường thất thường, khó đoán. Vì vậy không nên chờ "đủ kiểu sốt điển hình" mới đi khám.

Dấu hiệu nguy hiểm – cần đi cấp cứu ngay

Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây ở người nghi sốt rét hoặc đang điều trị sốt rét, cần đưa đến bệnh viện hoặc trung tâm y tế gần nhất ngay lập tức:

Lú lẫn, nói nhảm, ngủ li bì, gõ khó dậy hoặc co giật
Thở nhanh, thở hụt hơi, cảm giác rất khó thở
Nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc hoặc lượng nước tiểu giảm
Niêm mạc nhợt nhạt, vàng da, vàng mắt
Đau bụng nhiều, nôn liên tục, không ăn uống được
Vã mồ hôi, run tay, đói cồn cào nghi hạ đường huyết
Choáng, huyết áp tụt, chóng mặt, ngất

Trẻ em dưới 2 tuổi, phụ nữ mang thai, người nhiễm HIV/AIDS hoặc suy giảm miễn dịch và người chưa từng tiếp xúc với sốt rét trước đó có nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn.

Chẩn đoán sốt rét tại Việt Nam

Hệ thống y tế Việt Nam đã tổ chức mạng lưới chống sốt rét đến tận tuyến xã. Người dân có thể đến trạm y tế, phòng khám khu vực hoặc các đội y tế lưu động để được xét nghiệm miễn phí.

Soi lam kính máu: là tiêu chuẩn vàng để xác định sốt rét và phân loại ký sinh trùng.
Test nhanh: cho kết quả trong vài phút, rất hữu ích ở vùng sâu vùng xa.
Xét nghiệm nâng cao như PCR: được thực hiện tại một số phòng xét nghiệm chuyên sâu khi cần thiết.

Nếu lần xét nghiệm đầu âm tính nhưng vẫn còn sốt và bác sĩ nghi ngờ sốt rét, có thể được hẹn xét nghiệm lại sau vài giờ hoặc ngày hôm sau. Vì vậy bạn không nên bỏ dở việc theo dõi.

Điều trị sốt rét – miễn phí tại cơ sở y tế công lập

Tại nhiều vùng của Việt Nam, người bệnh sốt rét được chẩn đoán và điều trị miễn phí trong hệ thống y tế công lập. Phác đồ điều trị dựa trên hướng dẫn của Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới, chọn thuốc phù hợp với từng vùng và loại ký sinh trùng.

Nguyên tắc chung

Trường hợp không biến chứng thường được điều trị bằng thuốc uống dạng phối hợp có chứa dẫn chất artemisinin.
Sốt rét ác tính hoặc có biến chứng phải nhập viện để được truyền thuốc tĩnh mạch, theo dõi huyết áp, hô hấp, đường huyết và chức năng thận.
Tuyệt đối không tự ý mua thuốc chống sốt rét uống, không dùng toa thuốc cũ hoặc chia sẻ thuốc của người khác.
Hết sốt vẫn phải uống đủ liều theo chỉ định để tránh tái phát và kháng thuốc.

Phòng bệnh sốt rét cho gia đình và cộng đồng

Ngủ màn tẩm hóa chất diệt muỗi, vùng màn khi ngủ rừng, ngủ rẫy hoặc tại khu vực có muỗi nhiều.
Mặc quần áo dài tay, dùng kem chống muỗi vào buổi tối và ban đêm.
Người chuẩn bị đi làm ăn xa hoặc sang vùng rừng núi, biên giới nên hỏi cán bộ y tế về nguy cơ sốt rét và cách phòng tránh.
Nếu trong gia đình có người bị sốt sau khi đi rừng về, cả nhà nên cảnh giác và đưa đi khám sớm, không chủ quan cho rằng đó chỉ là cảm lạnh thông thường.

Lưu ý: Bài viết này không thay thế cho tư vấn y khoa. Nếu bạn bị sốt hoặc nghi ngờ mắc sốt rét, hãy đến cơ sở y tế ngay.

Tài liệu tham khảo

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): Tờ thông tin về bệnh sốt rét và World Malaria Report các năm gần đây.
Bộ Y tế Việt Nam: Chiến lược quốc gia phòng chống và loại trừ sốt rét, hướng dẫn chẩn đoán và điều trị.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Tài liệu về phòng bệnh sốt rét cho người đi du lịch.