Sốt xuất huyết Dengue: triệu chứng, dấu hiệu cảnh báo, xét nghiệm và phòng ngừa

Vì sao người Việt vẫn phải cảnh giác với sốt xuất huyết

Sốt xuất huyết Dengue là bệnh lưu hành tại Việt Nam từ nhiều năm nay, bùng phát mạnh vào mùa mưa từ khoảng tháng 6 đến tháng 10, nhưng hiện nay có thể gặp quanh năm, đặc biệt ở các khu đô thị đông dân như Hà Nội, TP.HCM và các tỉnh miền Trung, miền Nam.

Những năm gần đây, số ca mắc tại Việt Nam có xu hướng tăng trở lại, với hàng chục nghìn ca và nhiều trường hợp tử vong mỗi năm. Bệnh không chỉ gặp ở trẻ em mà còn ở người lớn, công nhân khu công nghiệp, người lao động di cư… Vì vậy, việc nhận biết sớm triệu chứng, đi khám kịp thời và chủ động diệt muỗi, diệt lăng quăng/bọ gậy là vô cùng quan trọng.

Sốt xuất huyết Dengue là bệnh gì?

Sốt xuất huyết Dengue do virus Dengue (4 typ DENV-1 đến DENV-4) gây ra, lây truyền qua muỗi Aedes, chủ yếu là muỗi vằn. Khi muỗi có mang virus đốt người, virus đi vào máu và gây sốt, đau nhức, có thể kèm theo xuất huyết.

Thời gian ủ bệnh thường từ 5–7 ngày (có thể 3–10 ngày). Nhiều người nhiễm không có triệu chứng hoặc chỉ sốt nhẹ. Tuy nhiên, một phần không nhỏ sẽ có biểu hiện điển hình, và khoảng 1/20 trường hợp có triệu chứng có thể tiến triển thành sốt xuất huyết Dengue nặng, đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời.

Triệu chứng thường gặp của sốt xuất huyết

Giai đoạn sốt

Các triệu chứng phổ biến bao gồm:

• Sốt cao đột ngột 39–40 °C, kéo dài 2–7 ngày
• Đau đầu nhiều, nhất là vùng trán, sau hốc mắt
• Đau nhức mình mẩy, đau cơ, đau khớp (nhiều người mô tả "đau rã rời toàn thân")
• Chán ăn, buồn nôn, có thể nôn
• Có thể xuất hiện ban đỏ trên da, mẩn ngứa nhẹ
• Dễ chảy máu cam, chảy máu chân răng, xuất hiện các chấm xuất huyết nhỏ dưới da

Trẻ nhỏ có thể chỉ biểu hiện quấy khóc, bỏ bú, sốt cao, tay chân lạnh. Cha mẹ cần chú ý theo dõi kỹ, không nên chủ quan coi như cảm sốt thông thường, đặc biệt trong mùa dịch tại địa phương.

Giai đoạn nguy hiểm – khi hết sốt chưa phải đã khỏi

Một đặc điểm quan trọng của sốt xuất huyết là giai đoạn nguy hiểm thường xuất hiện 24–48 giờ sau khi người bệnh hết sốt. Khi đó, có thể xảy ra hiện tượng thoát huyết tương, cô đặc máu, dẫn đến tụt huyết áp, sốc và xuất huyết nội tạng.

Các dấu hiệu cảnh báo cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức:

• Đau bụng nhiều hoặc đau liên tục, ấn vào càng đau
• Nôn nhiều (từ 3 lần/ngày trở lên) hoặc nôn ra máu
• Đi ngoài phân đen, tiểu ra máu, chảy máu cam kéo dài, chảy máu chân răng nhiều
• Mệt lả, li bì, kích thích, tay chân lạnh, vã mồ hôi
• Chóng mặt, choáng váng khi đứng dậy, thở nhanh, khó thở

Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi, người có bệnh mạn tính và người đã từng mắc sốt xuất huyết trước đó là nhóm nguy cơ cao, cần được theo dõi sát và tuân thủ hẹn tái khám.

Khi nào cần đi khám và nhập viện?

Bất cứ ai sốt cao trên 38,5 °C từ 2 ngày trở lên trong mùa dịch, đặc biệt khi trong khu phố, trường học, khu trọ đã có người mắc sốt xuất huyết, đều nên đi khám tại cơ sở y tế. Không nên tự ý truyền dịch tại nhà hoặc phòng khám không đủ điều kiện.

Lưu ý: Không tự ý dùng thuốc giảm đau, hạ sốt nhóm aspirin, ibuprofen hoặc các thuốc chống viêm không steroid khác vì làm tăng nguy cơ chảy máu. Thường chỉ nên dùng paracetamol theo đúng liều khuyến cáo và uống nhiều nước hoặc dung dịch oresol theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Xét nghiệm chẩn đoán sốt xuất huyết ở Việt Nam

Các bệnh viện và phòng xét nghiệm tại Việt Nam hiện sử dụng nhiều kỹ thuật khác nhau để chẩn đoán Dengue, bao gồm xét nghiệm tìm kháng nguyên NS1, xét nghiệm PCR phát hiện vật liệu di truyền của virus và xét nghiệm kháng thể IgM/IgG.

Nên làm xét nghiệm nào và vào thời điểm nào?

Bác sĩ sẽ chỉ định loại xét nghiệm phù hợp dựa trên ngày bệnh, triệu chứng, tình trạng huyết động và các kết quả cận lâm sàng khác như tiểu cầu, hematocrit. Người bệnh cần tái khám đúng hẹn để đánh giá diễn biến, đặc biệt trong giai đoạn nguy hiểm.

Phòng ngừa sốt xuất huyết trong gia đình và cộng đồng

Để giảm nguy cơ mắc sốt xuất huyết, người Việt cần kết hợp ba trụ cột: bảo vệ bản thân khỏi muỗi đốt, diệt muỗi trưởng thành và diệt lăng quăng/bọ gậy tại nơi ở và khu phố.

Bảo vệ cá nhân

• Mặc quần áo dài tay, màu sáng khi ra ngoài hoặc khi ở nơi có nhiều muỗi.
• Dùng kem/xịt chống muỗi, đặc biệt vào sáng sớm và chiều tối khi muỗi vằn hoạt động mạnh.
• Ngủ màn kể cả ban ngày cho trẻ nhỏ, người già, người đang sốt.
• Lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ, cửa ra vào nếu có điều kiện.

Diệt muỗi, diệt lăng quăng/bọ gậy

Các hoạt động đơn giản nhưng hiệu quả nếu làm đều đặn mỗi tuần:

• Đậy kín các dụng cụ chứa nước như bể, chum, vại, xô chậu.
• Thả cá vào bể cảnh, lu nước để diệt lăng quăng.
• Thay nước bình hoa, chén nước kê chân tủ, chân giường ít nhất 1 lần/tuần.
• Thu gom, vứt bỏ lốp xe cũ, lon bia, chai nhựa, vật dụng phế thải có thể đọng nước mưa.
• Tham gia các chiến dịch "Ngày Chủ nhật xanh", "Thứ bảy tình nguyện" do địa phương phát động về vệ sinh môi trường, diệt muỗi, diệt lăng quăng.

Vai trò của vắc xin Dengue

Việt Nam đã phê duyệt vắc xin Dengue thế hệ mới (TAK-003/Qdenga) cho người từ 4 tuổi trở lên trong một số chỉ định. Vắc xin được kỳ vọng giúp giảm số ca mắc và ca nặng, nhưng không thay thế được các biện pháp vệ sinh môi trường và chống muỗi đốt.

Việc có nên tiêm vắc xin hay không cần được tư vấn cụ thể bởi bác sĩ, dựa trên độ tuổi, tiền sử bệnh, khu vực sinh sống và khuyến cáo mới nhất của Bộ Y tế. Người dân không nên tự ý mua và tiêm vắc xin mà không có hướng dẫn chuyên môn.

Lời khuyên thực tế cho gia đình Việt

• Cả gia đình cùng thống nhất "ngày diệt lăng quăng" hàng tuần, ví dụ sáng thứ Bảy hoặc Chủ nhật.
• Cha mẹ dạy trẻ nhận biết các dấu hiệu nguy hiểm và nhắc trẻ báo ngay khi thấy đau bụng nhiều, nôn nhiều hoặc chảy máu bất thường.
• Không để trẻ mắc sốt xuất huyết tiếp tục đến trường; thông báo cho nhà trường, tổ dân phố để phối hợp phun hóa chất diệt muỗi.
• Theo dõi sát thông tin dịch tễ sốt xuất huyết từ Bộ Y tế, Sở Y tế, Trung tâm kiểm soát bệnh tật địa phương (CDC).

Tài liệu tham khảo đáng tin cậy

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Thông tin về Dengue và sốt xuất huyết Dengue nặng.
• WHO Việt Nam – Trang thông tin về Dengue tại Việt Nam.
• Bộ Y tế, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương – Hướng dẫn chẩn đoán, điều trị và phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue.
• Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) – Triệu chứng, dấu hiệu cảnh báo và xét nghiệm Dengue.
• Các báo cáo nghiên cứu, bài viết cập nhật về vắc xin Dengue và chiến lược phòng chống sốt xuất huyết tại Việt Nam.